Suerte penal

Páginas37-127
AutorTobias J. Schleider
3 7
C a pít ul o I
S u ert e p e n al
1.1. S u ert e y c a sti g o p e n al
El c as o c e ntr al d e c asti g o p e n al s u el e d e nirs e c o m o a q u el q u e i n-
v ol u cr a l a irr o g a ci ó n d e u n m al u otr as m e di d as n or m al m e nt e c o nsi-
d er a d as n o pl a c e nt er as, i m p u est o c o m o c o ns e c u e n ci a d e l a r e ali z a ci ó n
d e u n d elit o a q ui e n es c o nsi d er a d o s u a ut or, p or p art e d e u n ór g a n o
d el sist e m a j urí di c o q u e c o n fi g ur ó es e d elit o [ H art 1 9 6 8, 5]2 5. L as difi -
c ult a d es q u e r o d e a n a l as pr e g u nt as r el ati vas a l a p e n a d e p e n d e n m u-
c h as ve c es d e u n a c o nf usi ó n e ntr e l os si g ni c a d os q u e s e as o ci a n a l a
i nt err o g a ci ó n s o br e el f u n d a m e nt o d el c asti g o, así c o m o a l os ni vel es
2 5 E n u n artí c ul o e n el q u e n o s e o c u p a d e l os fi n es d el c asti g o si n o d e l a n at ur al e z a
d e l a dis c usi ó n a s u r es p e ct o, Alf R oss [ 1 9 7 6, 1 5 5- 1 5 9] criti c a p or i ns atisf a ct ori a a
est a d e fi ni ci ó n d e H art. S u pri n ci p al a gr a vi o es q u e n o i n cl u y e l a e xi g e n ci a d e q u e l a
m e di d a p u niti va s e a u n a e x pr esi ó n d e des a pro b ació n fr e nt e a l a tr a ns gr esi ó n d e l a r e gl a
j urí di c a. Par a él, a pli c ar u n sist e m a n or m ati v o (i. e., p o n er e n pr á cti c a s us e xi g e n ci as)
si n e x pr es ar a l a ve z d es a pr o b a ci ó n es u n a “i m p osi bili d a d l ó gi c a ”. N o s e tr at a d e u n a
d es a pr o b a ci ó n m or al si n o d e u n a “j urí di c a ”, s o br e l a b as e d el r es p et o al d er e c h o. L a
ve nt aj a pr á cti c a q u e R oss e n c u e ntr a e n i n cl uir a l a d es a pr o b a ci ó n e n l a d e fi ni ci ó n
d e “ c asti g o es q u e ell o p er mit e disti n g uirl o d e otr as r es p u est as s o ci al es fr e nt e al
d es c o n o ci mi e nt o d e l as r e gl as j urí di c as, c o m o s o n l os “tr at a mi e nt os ” t e n di e nt es a m e-
j or ar el est a d o psi c ofísi c o d el i n di vi d u o. C o m o m u c h as d e l as f or m as d e tr at a mi e nt o
cri mi n ol ó gi c o i m p ort a n u n s ufri mi e nt o o d es a gr a d o p or p art e d e s u s uj et o p asi v o, s u
disti n ci ó n c o n el c asti g o est arí a s ól o e n el c o m p o n e nt e d e l a d es a pr o b a ci ó n s o ci al.
R oss o bj et a t a m bi é n q u e l a d e fi ni ci ó n d e H art i m pi d e l a r ef er e n ci a a l a r es p o ns a bili-
d a d i n dir e ct a. C o nsi d er a q u e s u i n cl usi ó n e n el c o n c e pt o a n ali z a d o es i m pr es ci n di bl e,
j ust a m e nt e p ar a p o d er e mitir l as o pi ni o n e s críti c as q u e p or l o g e n er al g e n er a el q u e s e
c asti g u e a u n a g e nt e p or l os h e c h os d e otr o. R oss pr o p o n e e nt o n c es d e fi nir al c asti g o
e n t ér mi n os d e c u atr o el e m e nt os. C asti g o s erí a l a r es p u est a s o ci al q u e: ( a) ti e n e l u g ar
c u a n d o h a y u n a vi ol a ci ó n d e u n a n or m a j urí di c a; ( b) es i m p u est o y ej e c ut a d o p or
ór g a n os d el sist e m a j urí di c o al q u e p ert e n e c e l a r e gl a tr a ns g r e di d a; ( c) i m pli c a s ufri-
mi e nt o o, al m e n os, c o ns e c u e n ci as q u e n or m al m e nt e s e c o n si d er a n d es a gr a d a bl es y
( d) e x pr es a d es a pr o b a ci ó n h a ci a el tr a ns gr es or.
T o bí as J. S c hl ei d er
3 8
d e dis c urs o a l os c u al es p ert e n e c e n l as r es p u est as c orr es p o n di e nt es.
P u e d e a veri g u ars e s o br e p or q u é s e c asti g a, u n pr o bl e m a q u e a d mit e
r es p u est as d e ti p o e m píri c o, o p or q u é s e d e b e c asti g ar, u n a c u esti ó n
fi l os ófi c a q u e b us c a s ol u ci o n es éti c as o p olíti c as. A d e m ás, c a d a u n a d e
est as pr e g u nt as pr es e nt a d eri va ci o n es n u m er os as [ es p. R oss 1 9 7 6, 1 6 5-
1 8 3, 1 8 9- 1 9 1]2 6. P or es o, a u n q u e es c o m ú n e n c o ntr ar r ef er e n ci as a l as
“t e orí as ” d e l a p e n a, n o d e b e p er d ers e d e vist a q u e l as m ás d e l as ve c es
s e disti n g u e n b aj o es e r ót ul o l os fi n es d el c asti g o, est o es, l os di vers os
m o d el os n or m ati v os p ar a s u val or a ci ó n o j usti fi c a ci ó n, y n o s u e x pli-
c a ci ó n e n t ér mi n os d e m oti v os j urí di c os o ef e ct os pr á cti c os [ Ferr aj oli
1 9 8 9, 3 2 1- 3 3 1; R oss 1 9 7 6, 1 8 4- 1 8 5, 1 9 0]. Es n e c es ari o dif er e n ci ar t a m-
bi é n el o bj eti v o d el d er e c h o p e n al y l a m et a p ers e g ui d a c o n l as p e n as
a pli c a d as p ar a c u m plir c o n a q u éll a misi ó n. P or ci ert o, est a s e g u n d a pr e-
g u nt a d e b e t e n er e n c o nsi d er a ci ó n el pr o p ósit o d el or d e n j urí di c o q u e
s e e n c u e ntr a d etr ás [ R o xi n 1 9 9 2, 8 1].
Es h a bit u al l e er q u e el d er e c h o p e n al ti e n e u n a misi ó n r e pr esi va, d e
d ef e ns a d e l a s o ci e d a d m e di a nt e el c asti g o d e d elit os y a a c a e ci d os, y
t a m bi é n u n a f u n ci ó n pr e ve nti va, p ar a tr at ar d e e vit ar n u e vas i nfr a c ci o-
n es. P or c o nsi g ui e nt e, c o m o s e h a di c h o d e m a n er a gr á fi c a:
“ … o l a p e n a mir a al p as a d o ( al h e c h o c o m eti d o) y b us-
c a ( …) c o ns e g uir u n a c o m p e ns a ci ó n p or l a i nfr a c ci ó n j u-
di c a s u c e di d a ( …), o l a p e n a mir a al f ut ur o ( al p eli gr o d e
c o misi ó n d e n u e v os d elit os p or el a ut or mis m o o p or otr as
p ers o n as) y b us c a i n fl uir s o br e él y s o br e l a c o m u ni d a d c o n
l a fi n ali d a d d e e vit ar l a p er p etr a ci ó n d e d elit os ” [Jes c h e c k-
Wei g e n d 1 9 9 6, 7 1].
G e n eral m e nt e s e pr et e n d e, a partir d e allí, e nla zar ” r etri b u ci ó n y pr e-
ve n ci ó n, para q u e la p e na e vit e l os c o m p orta mi e nt os i n d es ea d os m e dia n-
2 6 P or otra part e, R oss [ 1 9 7 6, 1 6 5, 1 8 4- 1 8 9] s osti e n e q u e la o p osi ci ó n tra di ci o nal e ntr e
r etri b u ci ó n y pr e ve n ci ó n n o ti e n e s e nti d o y d es ca nsa e n mal e nt e n di d os, más q u e na da
p or q u e l as r es p u estas e nfr e nta das n o s e r eer e n a la mis m a pr e g u nta. Par a él, afi r mar
q u e el casti g o s e i m p o n e para e vitar el d elit o es c o nt estar la pr e g u nta s o br e la n alid ad
de la legislacn pe nal . E n ca m bi o, d e cir q u e el casti g o es i m p u est o p or q u e el a g e nt e es
c ul pa bl e (j urí di c a o m oral m e nt e) es r es p o n d er a l a pr e g u nta s o br e la j ustifi cació n (j urí di ca
o m oral) d e la i mposició n de pe nas, pri n ci pal m e nt e r es p e ct o d e las r estri c ci o n es al d er e c h o
d el Esta d o a usar el casti g o c o m o m e di o para i n fl uir e n l os c o m p orta mi e nt os.
3 9
S u ert e p e n al
t e la r etri b u ci ó n j usta d e las i nfra c ci o n es j urí di cas c ul pa bl es r eali z a das e n
el pasa d o [í d e m, 7 1- 7 2]2 7. M ostrar é est o c o n al g o más d e d etall e.
L as j usti c a ci o n es d e l a p e n a s e h a n di vi di d o s e g ú n s u n at ur al e z a e n
d os cl as es. L as a bsol ut as , r etri b u ci o nist as, c o n ci b e n al c asti g o c o m o u n
n e n sí mis m o. L as rel ativas, pr e ve nti vist as o utilit arist as, l o j ustifi c a n
c o m o u n m e di o para la r eali za ci ó n d el fi n utilitari o d e la pr e ve n ci ó n d e
d elit os. Las a bs ol utas s e s u b di vi d e n s e g ú n atri b u ya n val or moral o j urídico
a la r etri b u ci ó n. Las r elati vas, p or s u part e, s e s e para n p or d os crit eri os.
D e a c u er d o c o n l os s uj et os a q ui e n es s e diri g e el casti g o, s e las lla ma
d es d e Fe u er ba c h [ 1 8 0 1, pars. 1 3- 1 4]d e la preve ncn especial , r ef eri das a
la p ers o na d el i m p uta d o e n parti c ular, o d e la preve ncn ge neral , ori e nta das
a la g e n erali da d d e la s o ci e da d. Y c o n a c e nt o e n el m o d o p or el c ual p er-
si g u e n s u o bj eti v o, s e e n c u e ntra n las d e la preve nció n positiva o negativa . Las
pri m eras e n s u versi ó n es p e cial b us ca n r ea da ptar al a ut or, s o m eti é n d ol o
a al g u na clas e d e trata mi e nt o d e r es o ciali za ci ó n, para q u e n o v u el va a d e-
li n q uir. E n s u versi ó n g e n eral, s e pr et e n d e f o m e ntar la i nt e gra ci ó n s o cial,
pr es er va n d o la esta bili da d d el sist e ma, c o n el o bj eti v o d e i nstar a u na a c-
tit u d d e fi d eli da d ha cia el d er e c h o. La pr e ve n ci ó n n e g ati va, p or s u part e,
e n s u e nf o q u e es p e cial ti e n d e a la n e utrali za ci ó n ( o lla na eli mi na ci ó n) d el
d eli n c u e nt e, y e n el g e n eral, a la i nti mi da ci ó n d e l os s ú b dit os p or m e di o
d e la c oa c ci ó n a bstra cta q u e si g ni fi ca la a m e na za d e p e na.
2 7 Ferr aj oli [ 1 9 8 9, 3 3 4- 3 3 7] s osti e n e q u e c o n est o s e s osl a y a u n a i d e a q u e c o n si d er a
f u n d a m e nt al: q u e el d er e c h o p e n al ti e n e dos fi n e s d e pr e ve n ci ó n. El pri m er o, e n ef e c-
t o, el d e e vit ar h e c h os d eli cti v os. El s e g u n d o, el d e i m p e dir l as p e n a s d es pr o p or ci o-
n a d as. Así, d e b erí a c o nsi d er ars e q u e s u o bj eti v o es mi ni mi z ar u n a d o bl e vi ol e n ci a, l a
d el d elit o y l a d e l a ve n g a n z a. El d er e c h o p e n al t e n drí a c o m o m et a n o y a l a d ef e ns a
s o ci al, si n o l a pr ot e c ci ó n d el d é bil c o ntr a el m ás f u ert e, q u e e n el d elit o es el i m p ut a d o
y e n l a ve n g a n z a el a gr e di d o o l os s uj et o s pri va d os o p ú bli c os s oli d ari os c o n él. L a
i m p osi ci ó n d e l a p e n a s e a, e nt o n c e s, si e m pr e u n m al, q u e n o c a brí a e n c u brirc o n fi -
n ali d a d es fi l a ntr ó pi c as d e ti p o r e e d u c ati v o o r es o ci ali z a d or. Y q u e, a u n q u e p ar e ci er a
p ar a d óji c o, pr ot e g erí a e n últi m a i n st a n ci a al r e o. A h or a bi e n, m ás all á d el atr a cti v o d e
est a pr es e nt a ci ó n d e F err aj oli, y q u e s u i d e a d e f o n d o es c o m p arti bl e, n o p u e d o d ej ar
d e n ot ar q u e el s e g u n d o d e l os n es q u e i n di c a p ar e c e u bi c ars e e n u n ni vel dif er e nt e,
s u bsi di ari o r es p e ct o d el pri m er o: el d er e c h o p e n al b us c a e vit ar d elit os p or m e di o d e
l a i m p osi ci ó n d e p e n as; el q u e ell as s e a n pr o p or ci o n a d as es u n a e xi g e n ci a a di ci o n al.
A d e m ás, l a v e n g a n z a n o p u e d e c o nsi d er ars e u n a pe n a des pro porcio n a d a , y a q u e n o es u n a
pe n a e n ni n g ú n s e nti d o a d e c u a d o al c o nt e xt o j urí di c o p e n al. S o br e l as p ost ur as q u e,
c o m o l a d e Ferr aj oli, e nf ati z a n el p a p el d e l a e v ol u ci ó n d e l as p e n as pr e vist as e n l as
l e y es p ar a e x pli c ar l os c a m bi os e n el e nf o q u e d e l os fi n es d el c asti g o, p u e d e n vers e l os
c o m e nt ari os d e Z aff ar o ni, Al a gi a y Sl o k ar [ 2 0 0 0, c a ps. VI y VIII].

Para continuar leyendo

Comienza Gratis

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex